Miejsce pamięci i Muzeum Auschwitz-Birkenau

Od wyzwolenia do powstania Muzeum

Od 17 do 21 stycznia 1945 r. była prowadzona przez władze KL Auschwitz ewakuacja w głąb Rzeszy około 58 tysięcy więźniów. Jednocześnie esesmani palili dokumenty obozowe, a 20 stycznia wysadzili w powietrze krematoria i komory gazowe II i III w Birkenau. Już po zakończeniu ewakuacji, 23 stycznia podpalili magazyny ze zrabowanym Żydom mieniem, tzw. Kanadę II, a trzy dni później wysadzili w powietrze komorę gazową i krematorium V. Gdy 27 stycznia żołnierze Armii Czerwonej weszli na tereny obozu znajdowało się tam około 7 tysięcy więźniów, głównie chorych i wycieńczonych fizycznie.

Początki funkcjonowania Muzeum

Widok z jednej z wież wartowniczych na pralnię obozową i bloki 28 oraz 27
Widok z jednej z wież wartowniczych na pralnię obozową i bloki 28 oraz 27

W kwietniu 1946 r. Ministerstwo Kultury i Sztuki (MKiS) skierowało do Oświęcimia grupę byłych więźniów z Tadeuszem Wąsowiczem na czele w celu ochrony terenów dawnego obozu Auschwitz i utworzenia tam Muzeum.

Na początku 1947 r. Ludwik Rajewski, naczelnik Wydziału Muzeów i Pomników w MKiS, przedstawił jego projekt organizacyjny. Według niego Muzeum miało stanowić „dokument historyczny”. Planowano, że będzie ono prezentować zagładę narodów podbitych przez Niemców, eksponować masowy charakter zbrodni niemieckich, unikając przy tym „makabry”, a stosując jedynie odpowiednie rozwiązania plastyczne. Podkreślano, że specjalnego potraktowania wymaga zagadnienie zagłady narodu żydowskiego, a w porozumieniu z Centralną Komisją Żydów w Polsce niezbędne będzie ustalenie liczby ofiar-Żydów, obywateli poszczególnych państw.

Ekspozycja miała obejmować trzy części: ogólną – pokazującą los więźniów w obozie, międzynarodową – poświęconą wojennej sytuacji narodów, których przedstawiciele byli deportowani do Auschwitz oraz część ilustrującą historię innych niemieckich obozów koncentracyjnych. Wystawy projektowane w 12 blokach byłego obozu macierzystego (wymienione tu w planowanej kolejności zwiedzania) prezentować miały historię stosunków polsko-niemieckich (blok 15), strukturę i charakter SS, genezę obozów koncentracyjnych, kategorie więźniów, stosunek SS-manów do więźniów (blok 16), życie, pracę oraz śmierć w obozie i na zewnątrz obozu (bloki 17 i 18), następnie Zagładę Żydów – oficjalna ówczesna nazwa wystawy „Zagłada milionów”, gdyż uwzględniono również eksterminację przedstawicieli innych narodowości (blok 4), rzeczy pozostałe po żydowskich ofiarach Zagłady (bloki 5 i 6), historię obozu i ruch oporu w obozie (blok 7), stan bloku w 1940 r. (blok 8) i w 1944 (blok 9), eksperymenty na więźniarkach i życie kobiet w obozie (blok 10), wnętrza „Bloku Śmierci” (blok 11). Ten ostatni blok wraz z przyległym do niego dziedzińcem miał tworzyć mauzoleum. Pozostałe bloki zamierzano oddać pod opiekę narodów, których przedstawiciele zginęli w Auschwitz, a także zaprezentować w nich historię innych hitlerowskich obozów.

Uroczystość otwarcia Muzeum
Uroczystość otwarcia Muzeum

W omawianym projekcie tereny Birkenau miały zostać przekształcone w swego rodzaju park-cmentarz, w którym planowano wzniesienie mauzoleum na ruinach krematorium III. Z kolei w budynkach tzw. lagererweiterungu, zbudowanych w latach 1943-1944 w pobliżu byłego obozu macierzystego, projektowano utworzenie szkół zawodowych wraz z internatem. W szkołach tych miały kształcić się przede wszystkim sieroty po byłych więźniach politycznych. Na terenie Rajska, Harmęż i Pław (w dawnych podobozach) przewidywano utworzenie części gospodarczej dostarczającej środki na utrzymanie części muzealnej. 25 kwietnia 1947 r. odbyła się w Oświęcimiu konferencja przedstawicieli Centralnego Komitetu Żydów w Polsce (CKŻP), wśród których był dyrektor Centralnej Żydowskiej Komisji Historycznej (CŻKH) Natan Blumental, z naczelnikiem Wydziału Muzeów i Pomników Ministerstwa Kultury i Sztuki Ludwikiem Rajewskim i dyrektorem Muzeum Tadeuszem Wąsowiczem w sprawie udziału instytucji żydowskich w organizowaniu Muzeum. Strona żydowska po zapoznaniu się z projektem ekspozycji postulowała, by oddać do dyspozycji CKŻP bloki 4 i 10 Postulat ten został przyjęty. Przedstawiciele Komitetu zobowiązali się przygotować jedną z wystaw w bloku 4 Prace nad jej wykonaniem powierzone zostały żydowskim malarzom i rzeźbiarzom z łódzkiej spółdzielni „Sztuka”. Muzeum zostało oficjalnie otwarte 14 czerwca 1947 r. Do tego czasu sfinalizowano tylko część prac organizacyjnych, a dla zwiedzających przygotowano jedynie fragment planowanej ekspozycji.

Muzeum w datach

Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau zostało utworzone staraniem byłych więźniów, co formalnie potwierdziła ustawa polskiego sejmu z 2 lipca 1947 r. o upamiętnieniu „męczeństwa Narodu Polskiego i innych Narodów”. Miejsce Pamięci obejmuje obszar dwóch zachowanych części obozu Auschwitz I i Auschwitz II-Birkenau, w sumie 191 hektarów, z czego na Auschwitz I przypada 20 ha, a na Auschwitz II Birkenau 171 ha. W granicach Muzeum znajdują się poobozowe obiekty i ruiny, włącznie z ruinami komór gazowych i krematoriów, kilkanaście kilometrów obozowego ogrodzenia i dróg wewnętrznych oraz rampa kolejowa (w Birkenau).

Strefa ochronna

W 1962 roku wyznaczona została strefa ochronna dla terenów muzealnych w Brzezince, a w 1977 roku strefa taka została ustalona dla terenów muzealnych w Oświęcimiu. Obie strefy zostały zaktualizowane w 1999 roku na mocy sejmowej ustawy o ochronie terenów byłych hitlerowskich obozów zagłady. Głównym założeniem przy wyznaczaniu stref ochronnych było zachowanie autentycznego kontekstu Miejsca Pamięci i zapewnienie mu niezbędnej ochrony.

UNESCO

W 1979 r. tereny byłego KL Auschwitz-Birkenau wpisane zostały do międzynarodowego rejestru dóbr dziedzictwa światowego UNESCO.

Wystawy

W 1947 roku na terenie byłego KL Auschwitz I w kilku poobozowych blokach otwarta została pierwsza wystawa — rozbudowana w 1950 roku — przedstawiająca historię zagłady oraz warunki egzystencji więźniów obozu. W 1955 roku nastąpiło otwarcie nowej wystawy, która z pewnymi zmianami przetrwała do czasów obecnych.

W części poobozowych bloków od 1960 roku umieszczano tzw. „wystawy narodowe” tworzone z inicjatywy byłych więźniów z różnych krajów, zrzeszonych w Międzynarodowym Komitecie Oświęcimskim. Przedstawiały one przede wszystkim los obywateli tych państw, z których naziści kierowali do KL Auschwitz transporty z deportowanymi.

Na terenie byłego obozu Birkenau starano się zachować stan zbliżony do oryginalnego. Jedynym nowym dużym elementem wprowadzonym na teren tej części obozu był Międzynarodowy Pomnik Ofiar Obozu, uroczyście odsłonięty w 1967r.

W połowie lat dziewięćdziesiątych umieszczono tam nowe tablice upamiętniające i objaśniające. Wprowadzono również nowe oznaczenia na terenie b. obozu Auschwitz I i w jego sąsiedztwie, w miejscu tzw. Jundenrampe (w latach 1942-44 miejscu selekcji przywożonych do obozu Żydów, usytuowanym przy głównej linii kolejowej przebiegającej w odległości 1,5 km od Auschwitz i Birkenau).

Źródło: Miejsce pamięci i Muzeum Auschwitz-Birkenau

Dodatkowe linki: